UZMAN MÜTALAASI (HUKUKÎ MÜTALAA) NEDİR?
Uzman mütalaası (hukukî mütalaa); tarafların haklılık iddialarını ispatlamak, hukuki ve teknik açıklamalarını en üst düzeyde temellendirmek amacıyla başvurdukları bilimsel bir müessesedir. Bu müessese, tüm hukuki ihtilaflarda uygulanabildiği gibi; taraflar iddia ve savunmalarını hukuken daha da güçlendirmek adına bu bilimsel destekten her aşamada yararlanabilmektedir.
Hukuk, doğası gereği son derece karmaşık yapıda olan ve içerisinde pek çok farklı uzmanlık alanını barındıran bir disiplindir. Dinamikleşen ve karmaşıklaşan günümüz uyuşmazlıklarında, somut olayın niteliğine göre alanında uzmanlaşmış kişilerin bilimsel görüşlerine başvurulması, iddia ve savunmaların sıhhati açısından büyük önem arz etmektedir.
Belirtmek gerekir ki; teknik anlamda ele alındığında, hukuki mütalaa ile uzman mütalaası yapısal olarak aynı işlevi yerine getirmez ve aralarında belirgin bir fark bulunur. Hukuki mütalaa, mevcut bir olayın hukuk düzeni içerisindeki yerini saptamaya ve tarafların hak ve risklerini hukuk normları çerçevesinde çözmeye odaklanır. Uzman mütalaası ise, hukuk kurallarından ziyade uyuşmazlığın perde arkasındaki somut unsurlarla ilgilenir; klasik hukuk bilgisiyle çözülemeyen mali kayıtları, fenni verileri vb. anlaşılır kılarak dosyanın teknik altyapısını kurar. Bu doğrultuda; her ne kadar, hukuki mütalaa hukuk normlarının isabetli bir şekilde tefsir ve tatbik edilmesine; uzman mütalaası ise maddi vakıanın fenni boyutunun açıklığa kavuşturulmasına hizmet etse de uygulamada bu iki müessese, özü itibarıyla tarafların iddia ve savunma zeminini güçlendiren, adil yargılanma ve hukuki dinlenilme hakkına hizmet eden bilimsel birer yardımcı unsur olarak değerlendirilmektedir. Bizde, uygulamadaki birlikteliği yansıtmak ve terim bütünlüğü sağlamak adına, yazımızın devamında ‘hukuki mütalaa’ ve ‘uzman mütalaası’ kavramlarını eş anlamlı olarak, birbirinin yerine geçecek şekilde kullanacağız.
UZMAN MÜTALAASININ YASAL DAYANAĞI
Uzman mütalaasının kanuni dayanağını, 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 67. maddesi ile 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 293. maddesi hükümleri oluşturmaktadır. Mülga 1086 sayılı Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanunu döneminde yasal bir çerçevesi olmamasına rağmen uygulamada kabul gören bu kurum, 01.10.2011 tarihinde yürürlüğe giren 6100 sayılı HMK ile açık bir yasal kimlik kazanmıştır.
5271 sayılı CMK m. 67/6 uyarınca; Cumhuriyet savcısı, katılan, vekili, şüpheli veya sanık, müdafii veya kanunî temsilci, yargılama konusu olayla ilgili olarak veya bilirkişi raporunun hazırlanmasında değerlendirilmek üzere ya da bilirkişi raporu hakkında uzmanından bilimsel mütalaa alabilirler. Kanun koyucunun çizdiği bu çerçeve doğrultusunda uzman mütalaasına;
- Yargılama konusu somut olayla ilgili olarak,
- Bilirkişi raporunun hazırlanmasında değerlendirilmek üzere,
- Mevcut bilirkişi raporunun analizi ve değerlendirilmesi amacıyla başvurulabilir.
6100 sayılı HMK’nın 293. maddesi uyarınca; davanın tarafları, uyuşmazlık konusu hakkında uzmanından bilimsel mütalaa alabilirler. Bu doğrultuda hukuk davalarında uzman mütalaasına;
- Yargılama konusu somut olayla ilgili olarak başvurulabilir.
2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu’nun (İYUK) 31. maddesi delaletiyle idare ve vergi davalarında uzman mütalaasına;
- Yargılama konusu somut olayla ilgili olarak başvurulabilir.
UZMAN MÜTALAASININ ESASLARI
- Doğrudan Belirleme Yetkisi: Mütalaa verecek uzman, hukuk davalarında mahkeme tarafından tayin edilmeyip; doğrudan mütalaa talep eden tarafça serbestçe belirlenir. Ceza yargılamasında ise Cumhuriyet savcısı, katılan, vekili, şüpheli veya sanık, müdafii veya kanunî temsilci tarafından belirlenir.
- Hukuki Konularda Mütalaa Alabilme: Uzman mütalaasına, hâkimlik mesleğinin gerektirdiği genel ve hukuki bilgi ile çözülmesi gereken konularda da yasal olarak başvurulabilir. Zira mevzuatımızda hukuki konularda uzman mütalaası alınmasını engelleyen hiçbir hüküm bulunmamaktadır.
- Yargılamaya Katkısı: Dosyaya sunulan bilimsel uzman mütalaası, somut uyuşmazlığın tüm yönleriyle aydınlanmasını sağladığı gibi, yargılamanın doğru, adil ve düzgün bir biçimde ilerlemesine zemin hazırlayarak mahkemenin hüküm kurma sürecine nitelikli bir katkı sunar.
UZMAN MÜTALAASININ YARGILAMADAKİ HUKUKİ AĞIRLIĞINI GÖSTEREN İÇTİHATLAR
Anayasa Mahkemesi Kararı, B. 2014/4991 T. 20.6.2014
‘’…başvurucu tarafından sunulan bilirkişi raporları ve uzman mütalaalarının denetlenebilir, makul yanıtının verilmesi gerekir…’’
Yargıtay 15. HD., E. 2019/2249 K. 2019/5266 T. 19.12.2019
‘’…HMK’nın 293. maddesi gereğince, tarafların, uyuşmazlığın çözülmesine yardımcı olacak, iddia ve savunmalarının ispatı açısından gerek gördükleri özel ve teknik bilgi içeren uzman görüşü sunma hakları bulunup, mahkemece sunulan uzman görüşünün dikkate alınması,…’’
UZMAN MÜTALAASININ HUKUKİ NİTELİĞİ VE MAHKEME ÜZERİNDEKİ ETKİSİ
- Takdiri Delil Niteliğindedir: Uzman mütalaası kesin delil değildir; takdiri delil hükmündedir. Mahkeme bu mütalaa ile doğrudan bağlı değildir ve uzman mütalaasının mahkeme üzerinde yasal bir amir (bağlayıcı) hükmü bulunmamaktadır.
- Görmezden Gelinemez: Hâkimin mütalaayı kabul etmeme serbestisi vardır; ancak dosyaya sunulan bu uzman mütalaası kesinlikle gerekçesiz bırakılamaz ve görmezden gelinemez.
- Gerekçeli Değerlendirme Zorunludur: Yargıtay içtihatlarına göre mahkeme, sunulan uzman mütalaasını kararda gerekçeli olarak tartışmakla mükelleftir. Dosyadaki uzman mütalaası hiç değerlendirilmeden veya yalnızca soyut gerekçelerle hüküm dışı tutulması bozma nedenidir.
- Fiili Gücü Yüksektir: Alanında yetkin uzmanlar tarafından hazırlanan nitelikli bir mütalaa, yargılamanın esasına tesir etmede son derece güçlü bir yargısal ağırlığa sahiptir.
UZMAN MÜTALAASI (HUKUKÎ MÜTALAA) NASIL ALABİLİRİM?
Uzman mütalaası (hukukî mütalaa) almak istediğiniz konuyla ilgili olarak KILINÇ HUKUK Bürosu ile iletişime geçebilirsiniz. Dava açılmadan önce uzman mütalaası alınacaksa mevcut delillerin, dava açıldıktan sonra uzman mütalaası alınacaksa dava dosyasının bir örneğinin KILINÇ HUKUK Bürosu’na ulaştırılmasının ardından, somut olay tarafımızca incelenecektir. Ön inceleme yapıldıktan sonra, uzman mütalaası verilip verilmemesi hususunda karar yetkisi tarafımıza aittir. Ön inceleme neticesinde somut hukuki uyuşmazlık hakkında mütalaa verilmesine karar verilmesi hâlinde, iş sahibi ile doğrudan iletişime geçilir ve süreç işletilir.